O BISPO E O BURRO

O BISPO E O BURRO

          O “conto verídico” que veño a relatar, aconteceu fai moitos anos en Mondoñedo cando Quiroga Palacios era o Bispo do lugar. Foi a confirmar ós rapaces de unha parroquia do Concello, pero dende a estrada onde o deixaba o coche ate a Igrexa, había un treito de úns oitocentos metros de camiño daqueles de antes, que había que poñerlles unhas pedras no medio para poñer os pés e non mollar os zocos, e despois estralos ó redor con toxos e xestas para que andivesen ben os carros e non afundiran as rodas na lama.

          Pra facer o traxecto dende a carretera ate a igrexa, o cura chamou a un tal Bieito de Amador, que tiña un burro pra carrexar a herba pro gando, e preguntoulle si podían vir os dous pra levar ó Bispo ate a igrexa, pois estaba algo entrado en kilos e a sotana non lle daba para saltar de pedra en pedra.

          E así fixo Amador. Levou o burro ate a carretera e cando chegou o Bispo, axudárono a subir enriba do burro pra levalo ate a igrexa, pero vai ti ver que este, en canto sentíu semellante peso no lombo, empezou a rebrincar e ornear que metia medo. Amador dándolle con un pau nos traseiros berráballe de viva voz:

          – ¡¡Quieto burro!! ¡¡Soooooooo!! ¡¡Ou seica levas o demo enriba!!

Advertisements

MIÑA NAI NON QUERE

MIÑA NAI NON QUERE

Miña nai non quere,

que vaia o muiño,

porque o muiñeiro,

rebrinca conmigo.

 

Rebrinca, rebrinca

volve rebrincar,

unha saia nova,

me quixo rachar.

(Da Cega de Aciveiro

e do Sr. Florencio,  o Cego dos Vilares )

MIÑA NAI NON QUERE

O MEU VELLO MUIÑO

O MEU VELLO MUIÑO (1.992)

O meu muíño, non moe.

Xa vai vello o meu muiño.

 

Non se lle escoita o fungar

que ó compás da auga da presa

cantaba mentras moía

o trigo, millo e centeo

co que se enchía a artesa

pra poder facer o pan.

 

No meu muíño non hai vrán,

e no inverno, dorme frio.

 

No que son os seus adentros

solo queda soedade

e  algúnha que outra lembranza

que marcou a vida miña.

Nin siquera quedan os ratos

que andaban na fariña.

 

O meu muiño xa non é,

aquel sitio que antes era.

 

E xá non ten aquel encanto

que tiña cando era novo

en  calquera dos recantos

onde se pasaba o tempo

na espera da moenda

coa que facer a fornada.

 

E xa non se escoitan os cantos

das noites de muiñada

 

Agora solo tén,

as silveiras do arredor

e catro tellas mal postas

que amenazan con caer

enterrando o esplendor

que noutros tempos tivo.

 

Dende que eu era cativo

non o volvera  ver.

 

Que magoa volver alí

e atopalo tan desfeito.

Seu corazón, a ceo aberto,

estremecéndome as entranas,

e sentindo enormes ganas

de volvelo a ver de pé.

 

O muiño atopábase no Rio das Abellas, no fondo do Prado das Chousas,

e preto da planta da luz do Sr. Natalio.

Era un muiño comunitario feito pros veciños do Castelo – Cadrón.

Tiñan colgados de un cordel na parede, uns papeis coa distribución dos

días e das horas que correspondían a cada veciño. A distribución facíase

cada certo tempo entre todos os veciños na taberna do Sr. David de Rios.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

A MULLER DOS OVOS

A MULLER DOS OVOS

Subín á xanela

para ver quen viña.

Viña a mazaollos

pela rúa acima

cunha cesta de ovos

e a galiña encima.

 

-¡Ou, muller dos ovos!,

sube acá prá cima;

¿cuanto queres pelos ovos

e pola galiña ?

 

-Quero tres testois.

-Ven acá prá cima.

 

Ao subir da estrada,

ao virar na esquina,

quebráronse os ovos,

fuxiu a galiña,

quebráronse os ovos,

fuxiu a galiña.

 

Non engales, galo,

que non há unha galiña;

cada engaladela,

súa pinteíña;

cada engaladela,

súa pinteíña.

A MULLER DOS OVOS

A CEGA DE ACIBEIRO

A CEGA DE ACIBEIRO

          Non me lembro moi ben do ano, pero foi a finais dos setenta ou comenzos dos oitenta cando a coñecín. Un amigo de Soutelo de Montes (O Señor Maduro) que tiña unha camioneta dedicada ao transporte en Pontevedra, e tocaba o acordeón cos Diplomáticos díxome un día:  Oes, tés que vir ata feira de Soutelo, que hai alí unha cega que canta e toca o violín que é unha ledicia.

          E así foi. Na súa camioneta fomos un día á feira, pero non a de Soutelo, fomos a outra moi boa e xa desaparecida como tantas outras, que se facía na parroquia de Cachafeiro, nunha carballeira entre a carretera que vai de Forcarei a Soutelo e a carón do Río da Freixeira.

          Alí estaba co seu violín e coa súa voz carrasposa adiantandose a Joaquín Sabina nos tempos, sentada nun tallo e arrimada a un carballo cantando as súas cantigas. Quedei prendado dela, de cómo tocaba o violín, da maneira que cantaba e dos seus cantares. Era a cega de Aciveiro.

          Debia de ter uns sesenta anos e ninguén sabía moi ben como se chamaba, Marisa ou Adoración decían, pero todo o mundo a coñecía como “a cega”. Vivía soa nunha casa que tiña só as catro paredes e o teito, e que fora unha corte das ovellas. Alí no chao sobre unhas táboas, tiña un xergón de lá, e na outra parede a lareira. Vivia da caridade dos veciños que lle daban do que colleitaban na horta, ademais de levanlle o xantar feito algunhas veces. Según contaban os mais vellos, chegou alí escapada do hospicio de Pontevedra facía xa uns anos, e ó ser cega, daríalles tanto traballo que nin sequera fixeron por buscala.

          Debeu de ser moi fermosa. Tiña un perfil adorable baixo o seu pucho de palla, pero a súa cara, delataba o desgaste producido polas grandes inxestas de viño tinto. Teño tres fotos dela que non vou enseñar a ninguén, porque non deixan ver o verdadéiramente bó dela, que era o seu corazón.

          Cantaba ata a hora do xantar para xuntar algúns cartos nunha lata de pemento que poñia diante súa, e entre cantiga e cantiga, sacudía ben para que o seu són chamase pola xente e soltara algunhas cadelas. Despois sempre había alguén que a convidaba a xantar o pulpo e a beber viño. Pero o peor, viña despois do xantar, porque os homes para certas cousas somos moi bestas, por non decir outra cousa, e había que facela beber unhas cuantas cuncas de viño que ela bebía como si fose auga, pra que bailase ata caer de cú e así poder pasar un bó serán de risas a súa conta.

          Non falei con ela ata unhas feiras despois en Soutelo. Aquel día o meu amigo do camión mais eu, convidámola a xantar no Restaurante Montes de Soutelo, e despois leveina eu a súa casa (o de casa, é un decir)

…………Pedinlle que me cantara as cantigas que soupera, porque quería ter a letra para cantalos eu, e ela non tiña coplas escritas pra vender. Non tiven que insistirlle moito. En total doume a letra de 17 romances e cantares. Despois, seguina durante tres ou catro anos polas feiras a onde a levaban os veciños, xa que ela non tiña en que desplazarse… nin podía!. Sempre estaba na de Soutelo, Cerdedo e Cachafeiro, tamén algunhas veces na de Vilatuxe onde se sentaba a carón dun vello carballo que hai na estrada que leva á Cruz da Grade. Eu tentei de traela a Pontevedra algunha vez cando a feira do gando se facía a carón do Rio Lerez e o mercado na Plaza Barcelos, pero nunca quixo vir nin me decía porqué-  A min, dábame que seguía pensando no hospicio.

           Uns anos despois empezou a estar moi mal, e xa non saía para ningún lado. Coidaban dela dúas veciñas, eu algunha vez de camiño pra Lalín, leváballe unha empanada de polo da Panadería Vilela que lle encantaba e papaba con boa ansia  e mentras o facía, cantáballe un par de cantigas das súas coa zanfona, e que ela decía que saboreaba como música celestial polo son que tiña aquel aparello que sonaba parecido a un violín pero que non o era.

          Cando o Concello e Xan das Canicas comenzaron os trámites para ingresala no Asilo de Pontevedra, foise. Eu entereime o mismo día do enterro pola mañá, estaba en Lugo e chamoume un amigo concellal de Cerdedo. Collín o coche e cheguei pouco antes do entrerro no que só había unha ducia de persoas nun día deses pechos de nevoa no Candán, que mesmo parecia que Deus o fixo adrede pra acompañala na triste despedida. Eu tiña unha guitarra no coche e pregunteille ó cura si lle podía cantar un romance e díxome que sí. Fun a por ela e canteille a súa cantiga mais fermosa “Perdín a vista, meu rei”  con toda a tristura que eu sentía naqueles intres ó lembrarme do talento e a tradición oral que tiña agochada aquela muller, que viviu na miseria e da caridade dos demais.

          Nunca a esquecín, nunca a esquecerei, e non me cansarei nunca de dar as grazas por coñecela. A día de hoxe e de cando en vez, sigo cantando aquelas pezas tan fermosas que me ensinou.

…………Pra sempre miña amiga. 

sin-tc3adtulo3

O CANTAR DA PALMIRA

O CANTAR DA PALMIRA (I)

Palmira, leré, Palmira,

Palmira, laré, tristás;

se queres ver a Palmira

na rúa co seu rapaz,

na rúa co seu rapaz,

na rúa co seu pimpón

Palmira, leré, Palmira,

Palmira do corazón.

 

Se queres ver a Palmira

retratadiña en camisa,

vaite pola calle abaixo

que a leva o retratista.

 

Palmira, leré, Palmira,

Palmira, laré, tristás,

se queres ver á Palmira,

Palmira co seu rapaz,

Palmira, co seu rapaz,

Palmira, co seu pimpón.

Palmira, leré, Palmira,

Palmira do corazón.

 

Se queres ver á Palmira

como baila a muiñeira,

baila cara a sombra dela

detrás daquela bandeira.

 

CANTAR DA PALMEIRA (II)

 

Palmeira miña palmeira,

Palmeira que triste estás,

alá na serra gaiteira,

roubaronche o teu rapaz.

 

Levaron-cho teu rapaz,

leváron-cho teu querer,

agora miña palmeira,

agora que-llas facer.

 

A Palmeira fixo un traxe,

pensando de se casar-

á de gastar aquel e outro

e á de quedar como está.

 

Palmeira miña palmeira

Palmeira que triste estás,

e alá na guerra gaiteira

roubaron-cho teu rapaz.

 

Levaron-cho teu rapaz,

o teu rapaz de pim-pom

Palmeira da miña vida,

Palmeira do corazón.

(A primeira cantaba a cega de Aciveiro

a segunda o Cego dos Vilares o Sr. Florencio.

Cantábana os dous coa misma música

e acompañados polo violín)

P CANTAR DA PALMIRA

DEIXE O MUNDO COMO ESTA

DEIXE O MUNDO COMO ESTÁ

        Viñan o cura e o sacristá de facer un enterro dunha parroquia allea, e como se lles fixo tarde pararon nunha casa de comidas pra xantar, pero como os cartos eran poucos pediron unha ración de carne con patacas para repartir entre os dous.

Cando o taberneiro puxo a fonte na mesa, puxo a coa carne pro lado do sacristá e as patacas pro lado do cura. O decatarse o cura de tal cousa quixo poñer a carne pro seu lado e empezou a explicarlle o sacristá do misterio da rotación do mundo, e para explicarllo mellor comenzou a mover o prato de tal xeito que deixou a carne pro seu lado mentras decía:

-¿Velo? Así é como xira o mundo.
Pero o sacristá que entendeu o xogo, moveu o prato do outro xeito volvendo a carne pro seu lado e decindolle ó cura:

 -¡Deixe o mundo como está ou féndolle a testa!

A MULLER DO TIO MATEU

A MULLER DO TIO MATEU

A muller do tío Mateu,

Xirómino meu, Xirómino meu,

ten unha xiroba

que lla fixo o tío Mateu,

Xirómino meu, Xirómino meu,

co rabo da escoba.

 

A muller do tío Mateu,

funga de noite e de día;

ela dis que non quería

pero el foi e trabou

a muller do tío Mateu,

Xirómino meu,

¡que contenta quedou!

( O matrimonio formado pola señora Lucía Vilarelle e Jose Crespo da Lamela, ensináronme esta cantiguiña xa fai moitos anos xantando o pulpo na feira do 18 en Lalín, a onde foran pra vender uns ranchiños)

Imaxe

ROMANCE DO MARIÑEIRO

ROMANCE DO MARIÑEIRO

Voces daba o mariñeiro,

decindo que se afogaba.

Respondéralle ó demonio

do outro lado da iagua:

 

–¿canto derías mariñeiro

A quen da agua te quitara?

–dera eu os meus barquiños,

cargadiños de ouro e plata.

 

–Non che quero os teus barquiños

cargadiños de ouro e prata,

quéroche que cuando morras

que a mín m’entreguel-a ialma.

 

–¡Arreda, arreda, demonio,

con esa mala palabra!

A miña alma déixoa a Dios

y a la Virxen soberana;

 

a cabeza ás formigas

pra que n-ela fagan morada;

os ollos déixoos ós cegos

pra que vexan por onde andan;

 

a boca déixoa ós tatos

pra pronunciar as palabras;

as canelas, ós gaiteiros,

que con elas toquen a gaita;

 

os pes déixoos os coxos

para que anden as xornadas,

i as tripas déixoas os cantores,

pra que toquen nas guitarras.

 

O LIÑO

O LIÑO

         Que importante foi esta planta na vida das nosas aldeas. Ún pódese dar unha pequena idea cando ve os lugares da nosa terra que teñen o nome derivado déla; Liñares, Liñedo, Liñeiro, Liñariño, Liñoso… E a cantidade de palabras no noso bocabuario que lle fan referencia; Sementar, ripar, espadar, espadelar, fiar… Palabras, que anque siñifican un duro traballo e un gran esforzo, tamén levan con elas unha inmensa ledicia e divertimento traducidos en música e bailes.

          Esta clase de traballos, non debería esquecerse nunca, por eso é de agradecer que moitas asociacións de veciños, organizacións culturales e casas e museos etnográficos volvan a dedicarse as distintas labouras que conleva esta planta.

          O liño que se plantaba na miña aldea, chamábase “liño manso”. Era unha planta de un metro de altura mais ou menos con unhas flores azuis do tamaño de unha moeda de dous euros, ainda hoxe vese algunha destas plantas polos balados dos camiños e que dín que son da semente que caía dos carros e que brotan todos os anos. Lémbrome de que había outra casta dél que decían que era o “liño de fora” e que seica non era tan bó, pois a roupa feita con él pesaba moito mais que a feita co “manso”.

Imaxe

          Dende que se plantaba, ate que se convertía nunha peza de roupa había un longo proceso que comenzaba co sementado alá polo mes de Maio, había que arar e gradar ben a terra e unha vez preparada sementábase a liñaza ó voleo, volvendo a gradar despois e terminando por pasarlle un anciño para que a terra quedase ben plana. Na miña casa, botábase no “Prado do Porto” o carón do Rio das Abellas, entre a ponte da carretera que vai do Castelo a Cancelas e o Monte do castro”.

          Mentras a planta estaba na leira o único traballo que requería era o “mondado” que consistía en sacar as malas herbas que nacían entre elas.

          O chegar o mes de agosto e cando as plantas se poñían de cor amarelo, arrincábanse a man coa raiz e batíanse unhas contra outras pra que soltasen a terra que traían pegada a elas. Xuntábanse en manoxos chamados “gavelas ou mañizos”  levábanse no carro pra eira, e alí ripábase no “ripo” para sacarlle a semente ou “liñaza”, esta, deixábase secar durante uns días e gardábase nunhas bolsas de tela para facer a sementeira do seguinte ano. Coas plantas facíanse uns manoxos “mollas” que se volvían a poñer no carro e levábanse pro Rio das Abellas co fin de metelos na auga do rio para que ablandase, poñíase na presa que hai na veira do Prado do Porto con unhas pedra por riba para que non os levase a auga. Non lembro os días que botaba na auga pero debía de ser unha semán mais ou menos. De vez en cando sacábanse unhas plantas para ver si estaba “cocido” que era cando a planta soltaba facilmente a casca. Nesta presa poñían o liño mais veciños da aldeda e cada ún marcaba o seu sitio con uns cordeis atados os ameeiros que había o carón do rio.

          Así que estaba cocido, lavábase ben e  estendíase o sol na leira e dábaselle a volta todos os días para que secase ben. Unha vez seco facíanse uns mollos con él e volvía no carro pra casa.

          Unha vez na casa, estendíase na eira o sol pra mazalo, pois seica tiña que estar moi quente pra facer esta tarea, e unha vez quente golpeábase forte  co “mazo”, que era un anaco de madeira plano e groso con un mango. O motivo de mazalo era para que soltase a parte mais dura da planta e quedase a fibra mais fina do interior que se limpaba despois restregando contra o chao ou entre as mans. Na miña casa, mazábase nunha pedra que estaba no cuberto a maneira de unha mesa e que se coñecía como “mazadoiro do liño”. Durante o mazado era cando se cantaba e se contaban os contos ou os aconteceres de cada día pois no cuberto, xuntábanse tres ou catro familias para facer o traballo mais levadeiro o axudarse úns os outros, e o mismo que se facía cando era a malla, cada ún traía o que podía, xa fose lacón, tortilla, queixo, pan, viño etc. e alí botaban ate as tantas para que quedara o traballo rematado.

          O seguinte paso era o espadelado que consistía en facer o liño mais fino e para eso utilizábase unha peza de madeira  que tiña forma de unha T, pisabanse os dous brazos dela cos pés para que non se movera e coa espadela que era unha taboa que tiña forma de espada golpeábase hasta que quedaba moi fino e envolo en “estrigas” pra que non se liase. Estas “estrigas”, había que rastrelalas despois co “restrelo” que era un banco con un aparello de pinchos cortos entre os que se pasaba o liño para asedalo. Asedábase despois de sairlle duas capas de fibra que se chamaban “cabezo e estopa”, con elo conseguíase que quedase listo para fiar.

          O fiado, faciase despois do rastrelado e pra fiar, utilízabanse a roca e o fuso. A roca era unha vara de uns trinta centímetros con tres ou catro anacos de ramas na súa punta onde se colocaba o liño e o fuso era unha pequena peza de madeira que asemellaba un trompo alongado. Suxetábase a roca entre as costelas e o brazo, con unha man tirábase do liño, e coa outra facíase xirar o fuso, para retorcer o fío dandolle textura e consistencia. Este traballo facíase o longo do inverno e sempre fiaban as mulleres, xuntábanse tres ou catro veciñas o redor da lareira contando contos e cantando ou contando contos mentras fiaban. A estas xuntanzas, chamábaselles fiadeiros ou fiadoiros.

          Todo este traballo remataba co ensarillado e o clareo do liño. O ensarillado consistía  en facer madeixas co sarillo, que era un aparello de madeira con catro aspas nas que se iba enredando o fio hasta formar a madeixa e rematábase todo o proceso fervendo as madeixas en auga durante un tempo e despois poñíanse o sol e regábanse de vez en cando ate que o fio perdía a cor marrón que tiña e volvíase blanco. Si se quería teñír de outra cor, había que levalo a Lalín a unha casa que se dedicaba a eso.

          Co liño, facíase cantidade de roupa pras casas; Colchas, sábenas, camisas e calzóns pros homes, chambras pras mulleres etc.

          A lembranza que temos todos das mantas de liño, era que pesaban moito e abrigaban moi pouco, e as sábenas parecían molladas cando se metía ún na cama. Pero era o que había e o que nos tapaba do frío do inverno, invernos moi crudos pola miña Comarca do Deza. O chegar o vran, toda esta roupa, cargábase no carro, e iba a lavarse o rio para tela limpa pro seguinte inverno. Este feito era moi esperado polos rapaces pois era un día de xantar de campo, de chapuzós no río e de troula. O Rio das Abellas, era unha das principais fontes de vida da miña aldea do Castelo.

          Unha aperta para todos.

Imaxe