ESTALOTES, SANXOÁS…

ESTALOTES, SANXOÁS…

……Dias pasados, atopei un par de variñas de cor branco, do que eu sempre coñecín como “Estalotes” ou “Sanxoás”. A rareza da cor, levoume a poñer a foto no Facebook, e pedirlle aos amigos que me dixeran os nomes de como se coñecían no seu lugar, xa que ben sabedes a variedade de nomes cos que se coñece esta fermosa “Orquidea autóctona”.

……En poucos días, conseguín algo mais de oitenta nomes diferentes, cousa que di moito da enorme riqueza da nosa fala. Esa misma que moitos queren estragar e rematar con ela dunha vez.

……Pediríavos que se sabedes algún nome mais que non esteña na relación, poñelo nas opinións ao fondo do artigo para poder engadilo.

……Moitas grazas.

Abellocas, albocas, abelurias, abellonas, alcloques, alcroques, avespóns, belicroque, belitroques, bulertas, cálzamos, campanelas, campelos, cloques, consolda, coquelos, croquetes, croquis, croscallos, crostelos, dedaleiras, dedales, estalos, estalotes, estaloucos, estoupallo, estoupacloque, estoupatroques, estoupetos, estoupillos, estoupichos, estoupóns, estoupós, estoupois, estoupotes, estralantes, estraloques, estralotes, estrincóns, estrinquelos, estroques, estroupelos, estroupiños, folla de sapo, herba da cobra, herba de San Xoán, herba dos croqueles, herba dos troques, melincroques, melitroques, palotes, palitroques, pelitroques, quiquiricallo, quiquirinchos, relicroques, retriscos, retrincotes, sanxoáns, sabáns, sapoqueiros, tastalás, tastrincóns, torques, trascos, trasquelos, trastalos, trincotes, triscalotes, triscotes, tróqueles, trouquelos, vara das cobras, vespellós, vespóns, xoanas, xalocas, xolcas, xoucas.

 

Advertisements

A DESFEITA DO NOSO PATRIMONIO MATERIAL.

A DESFEITA DO NOSO PATRIMONIO MATERIAL.

      Non sei se vos pasa a vós, pero eu según vou entrando en anos, e ao volver a vista atrás, énchenseme as noites de moitas lembranzas de cando era cativo na miña aldea, non moi diferente a calquera outra aldea do noso país, onde todos eramos unha familia, onde non había diferencias entre uns e outros, onde se cantaba e se contaban aquelas cousiñas que mantiñan viva a tradición oral dos nosos ancestros, e onde se axudaban os úns aos outros polo mero feito de axudarse e sen ningún interese mais que non fora ese.

      Non tiñamos auditorios, nin centros DIA, nin clubes de xubilados, pero tiñamos centros de reunión veciñal tan fermosos coma o cuberto da casa, a lareira, a cociña económica, as leiras, hortas, muíños, lavadoiros, fontes, etc.

      Agora, anos despois, ao percorrer camiños e  corredoiras, e mirar pras nosas aldeas, véñense as bagoas aos ollos ao ver o abandono e a desfeita que se está a producir no noso patrimonio. Mires pronde mires, o resultado é desolador. O que foi un auténtico paraíso en tempos non moi lonxanos, hoxe adoece entres silveiras, toxos, xestas e hedras.

      As casas de pedra feitas desobedecendo as normas arquitectónicas e erguidas por simples maos que teceron con auténtica beleza os nosos avós, casiñas que deberían ser un paraíso inmortal, finan dunha maneira tráxica.

      Os muíños e horreos, auténticos almacéns de vida, desfeitos.

      Os camiños carreiros e congostras, inaccesibles.

      O que foron as terras mais productivas… leiras de millo, de trigo, centeo e, patacas, morren afogadas por matogueiras.

      O montes, soutos e fragas cheos de carballos, castiñeiros, piornos, acivros,uces, etc. hoxe adoecen afogados, resecos, e desterrados baixo inmensos alcolitais.

      As veces, penso que nós mesmos somos os culpables da desfeita. Por desgraza, somos alleos a ela, e non somos quen de darlla volta ás cousas que representan a nosa identidade cultural e etnográfica.

      Vivimos efectivamente alleos e impasibles ante esta desaparición perante os nosos ollos, e eliximos corporacións municipais e autonómicas que son os culpabales en primeira persoa. Nós, non facemos nada e eles aínda menos.E así nos vai, e así nos irá.

      Cando a sociedade se decate da riqueza cultural e beleza que está deixando estragar, xa será demasiado tarde. Metéronos nos miolos o odio a todo o galego, á nosa lingua, aos nosos bosques autóctonos, e á fermosísima estampa das nosas aldeas.

      Polo camiño que levamos, os nosos netos preguntaranlle ós seus pais por que non se parecen en nada aos seus avós, e porqué Galicia tampouco se parece en nada ao que din os libros que era, e porqué a nosa inmensa cultura, foi sustituida por outras alleas.

      Este puñadiño de fotos que vos amoso, non vou decir a onde perteñecen por vergoña allea, e porque iguais a estas podédelas atopar en calquera das nosas aldeas.

      Que sirvan como tarxeta de presentación para nosa vergoña diante dos que veñan visitarnos, e saiban do que está acontecendo no noso rural.

      Unha perta.

GALICIA

GALICIA

XEOGRAFÍA:
Galicia é un país formado por varias provincias: Galicia Nación , O Bierzo, Portugal, Brasil, Buenos Aires, Suíza, Angola e Mozambique. Á súa vez, Galicia Nación está formada por Coruña, Lugo, Ourense, Pontevedra e un Castro Celta reconvertido en urbe, chamado Vigo.
Limita ao Norte e ao Oeste co chapapote. No Sur e o Leste son todo terras estranxeiras.
É un pais hidrograficamente falando moi impotante, xa que se coñece como o país dos 3.000 rios, aínda que como chove tanto, non se sabe moi ben por onde discorren xa que está todo o chao mollado. Tamén hai rías, que son como os rios pero mais grandes, e diferéncianse en que nos rios hai troitas e nas rías marisco.

POBOS IMPORTANTES:

CORUVIGO; Foi o pobo mais importande de Galicia ata que chegaron os curas e os politicos. Estes, fundaron unha cidade residencial chamada SANTIAGO e partiron a Coruvigo en dúas. A Coruña arriba e Vigo abaixo.
A CORUÑA; A vila de riba, solar patrio dos insignes personaxes Arsenio, Paco Vazquez e Lendoiro. O seu principal atractivo son os temporais e un candil moi grande que se esqueceu Hercules nunha noite de magosto.
VIGO; A vila dabaixo.Ven sendo un enorme Castro Celta moi populoso e reconvertido en urbe. O seu druída é Abelix Cabaleirux.
Do castrexo, descenden os famosos Celtarras. 
LUGO; É a cidade mais viciosa. Herdeira das orxías romanas famosas en Galicia inteira. Tanto é así que amurallarona para evitar aos curiosos e voyeurs.
OURENSE; É a cidade mais quente de Galicia. Presumen de que se che cocen os ovos na auga das súas fontes
PONTEVEDRA; Capital da provincia do mesmo nome, cidade dormitorio do Castro Celta de Vigo. É a terra dos caciques por excelencia. O seu principal atractivo son as celulosas, esterqueiras das que presumen os seus acólitos (que non alcólitros).
FERROL; Metrópole vinda a menos ao deixar de fabricar barcos e caudillos.
BUENOS AIRES; A cidade máis populosa e mais fachendosa de Galicia. Os seus habitantes son os que mais e mellor falan aínda que ao remate non digan nada. Un bo exemplo é o actual Papa Francisco. 
BAQUEIRA BERET; En galego sería “Gandeira Verás”, pero os cataláns tan seus e tan independentistas eles, traduciron o nome ao catalán.
BECERREÁ; Lugar onde van parir as vacas galegas.
O CARBALLIÑO; En castelán “El Roblecito•“ famoso porque o seu rio, o Arenteiro, leva mais pulpos ca auga. 
BETANZOS; O seu nome deriva dos betanzolos (repolos en castrapo) típica verdura para ensaladas e, que de cando en vez comese cocida.
LALÍN; O seu nome tamén deriva da gastronomía. O lalinolo é un típico marisco gasterópodo de cortello, xa que posúe dous pes carnosos traseiros que lle serven para desplazarse, e anque perdeu o caparazón, segue a conservar as dúas antenas na cachola, moi ricas cocidas e adornadas con pemento picante e aceite. Dél aproveitase todo. Todo é delicioso de calquera maneira. Prato exquisito son os Lalinolos cocidos con Betanzolos.
Lalín ademais, é coñecido como “O Exipto galego”, polas obras faraónicas das que presumía o alcalde/faraón que as fixo.

O IDIOMA

En Galicia conviven en perfecta harmonía seis linguas romances: o galego, o castelán, o castrapo, o chapurrao, o xunteiro e o portujés
GALEGO; Case extinguido, é o idioma falado por unha pequena minoría inculta que vive nos montes e que resiste ao invasor. É a forma orixinal do idioma, e do galego deriva directamente o latín e non ó revés. 
CASTELÁN; Falado polos valisoletanos aclimatados a Galicia e polos politicos galegos aclimatados a Madrid. O castelán é unha forma arcaica, aínda que evolucionada, do galego.
CASTRAPO; Falado polo 90% da poboación. É o galego moderno. Unha frase típica en castrapo é: “Ou t’apartas ou vouche partir os fuciños, lanjrán do carallo!”
CHAPURRAO; Tamén chamado ” lingua conselleira”, é o intento de falar castrapo polos que falan castelán. É realmente patético. De feito non posúe aínda Real Academia.
XUNTEIRO; Unificación artificial do idioma que é considerada como lingua oficial. É o idioma no que se escriben as publicacións da Xunta, no que se transmite pola radio e a televisión galegas e no que, con grandes dificultades, tentan ensinar aos nenos nos colexios para borrarlles da mente o nefasto castrapo.
PORTUJÉS; Idioma falado nalgunhas das provincias externas de Galicia, como Portugal, Brasil e Angola. 
Tenta meterse e influenciar no galego ao traveso da “gh” por exemplo; aghora, cegho, pésegho, figho, longho etc. De momento Lugho, resistese a tal invasión grazas as murallas e  segue a ser Lugo.


 

PARA QUEN CUCOU O CUCO

PARA QUEN CUCOU O CUCO
…….Tempos atrás, decíase que o cuco cucaba pros cartos, e según os cartos que se tiñan na carteira no momento de escoitalo, así estaría a carteira o resto do ano. Tamén había a creenza de que cando estaban vaias persoas xuntas, so surtiria o efecto dos cartos nunha delas.
…….Entón, sabendo esto, eran dous homes que, indo por un camiño, sentiron cucá-lo cuco, e díxolle un ao outro.
…….– Cucou para min.
…….Ao que o outro respostou: 
…….– Non, ho, ¡ese cucou para min!.
…….E sobre desto tiveron tal disputa que acordaron leválo asunto a un abogado. Ao chegar ao despacho contáronlle ao señor abogado o choio que os levaba xunto del. E o abogado díxolles:
…….– Poñan cincuenta pesos cada un enriba da mesa, e despois dígolles para quen cucou o cuco.
…….Sacaron da carteira e botaron encima da mesa os cincuenta pesos cada un. Entón o abogado, botando man aos cartos, dixo:
…….– Nin para un, nin para o outro, o cuco cucou para min.

UN TAL RISTO MEJIDE …

UN TAL RISTO MEJIDE …
……..E nesto que estaba eu mirando na TV un resumo do progama “Got talent” cando de súpeto, un tipo mal encarado. de roupa enloitada e mirada fúnebre, con un aire moi chulesco, gafas de sábelo todo, e co cu atravesado na silla onde estaba sentado, como se estivese cagando entre os toxos e limpando o cu cuns fentos, deixoume mais esmendrellado que un croio da corredoira que baixa á Devesa.
……..Vaia por diante que non me gustan os concursos de ningunha casta, e menos aínda deste tipo, onde non sei como se pode valorar quen é mellor entre unha mistura rarísima de musicos, bailarís, magos, cantantes de jondo, bailaores, contadores de chistes, contorsionistas, malabaristas, etc.
……..O concurso, solo me gusta pola xente que participa cantando (que os hai moi bós) e polos que fan xogos de maxia.
Pois resulta que unha parella de músicos, antes de concursar, agasaian aos membros do xurado con un disco que acaban de grabar. Despois fan a súa actuación. Son matrimonio, ela canta e el toca a guitarra. Non vou entrar en si o fan ben, mal ou regular.
……..Ao remate, fan valoración os menbros do xurado da actuación, e o señor mal encarado do que falei ao comenzo, dilles mais ou menos:
……..– “A mi no me habeis gustado, es mas, no quiero el disco que me regalasteis y os lo devuelvo, porque total, no lo voy a escuchar”
……..– “Es igual, dejalo” díxolle a rapaza.
……..– “Bueno, si no lo cogeis lo tiro a la basura”
……..Non vou comentar nada sobre a postura do tipo de cara fúnebre, porque teño mais que facer que contestar a un insolente que sofre de diarrea permanente, e que xa se pasara outra vez con unha cantante galega, metendose con ela decindo que cantaría mal porque estaba gorda.
.-……Simplemente, deixarei de mirar o programa, para evitarme os vómitos que me produce mirar para o diarreico personaxe.
……..Debería de saber que hai un vello refrán que di que a cabalo agasaiado, non se lle mira o dente, e non andar facendo o pailán pola vida en diante.
……..Apertas para todos.

sin-tc3adtulo3

 

A ZOCA E O ZAPATO

A ZOCA E O ZAPATO
Unha zoca peleouse,
cun zapato certo día,
díxolle o zapato á zoca:
Nin de lonxe te quería.

Díxolle a zoca ó zapato:
Pra que te quero cipote,
anque che laven a cara,
quedas negro coma un pote.

Díxolle o zapato á zoca:
Eso tenme sen coidado,
eu son fillo dun bon pai,
lixeiriño e espabilado.

Díxolle a zoca ó zapato:
Eso non me importa nada,
eu son branca e moi feitiña,
encluso repenicada.

Acabouse a guerreada,
seguiron o seu camiño…
A zoca xa se acabou,
o zapato está noviño.

Tradicional. Atopeino escrito nun papeliño sen ningún dato sobre da súa procedencia. Sinto non saber nada dél nin do informante.

sin-tc3adtulo3

O ROMANCE DA “PINTA” ( nón a de Pinzón)

O ROMANCE DA “PINTA” ( nón a de Pinzón)
Oigan vostedes señores,
o que lles vou a contar.
Aconteceu en Baiona,
en Baiona “La real”

Daquela mandaba alí,
un señor correxidor,
moi galán e zalameiro,
moi xentil e encantador.

Tamén vivia, señores,
un humilde labrador,
Pepe “O Cabeco” chamaban
pequeneiro e falador.

Andando un día co gando,
ás murallas se arrimou,
deixou  á “Pinta” pacendo,
Non sabedes que pasou!

Dende o carón das murallas,
a vaca “PINTA” escapou.
ó ver aqueles manxares,
a vaquiña toleou.

Xa estando a vaca na Palma,
comendo de flor en flor,
veu “Chicho” mais catro gardas,
e pro calabozo a levou.

Moito traballo lles dou,
a vaca comera a eito,
levárona ao calabozo,
sen leerlle os seus dereitos.

Despois de moito lidiar,
o “Chicho” mailo “Cabeco”
ao remate, a xustiza,
deulle a razón ó labrego.

E aqui remata a historia,
da “Pinta” e seu culebrón,
famosa no mundo inteiro,
pero non a de Pinzón!
ESCRIBIUNO:Ramón Pazos Marcote.- Baiona

Nota: Coa efeméride dos 30 anos do xuicio da Pinta, ahí vai a miña homenaxe en forma de Romance

https://www.vigoe.es/comarcas/val-minor/item/15516-30-anos-del-juicio-a-la-vaca-detenida-en-baiona

 

AS MIÑAS TRES ALDEAS

Nun comenzo, cando fixen a cantiga, e nun par se sitios onde a cantei, tituleina “Tres lugares de Lalín” Pero gústoume mais “As miñas tres aldeas” e ao remate é como se titula.

A cantiguiña, está dedicada as aldeas onde nacín e onde me criei, e tamén a toda súa xente, de maneita moi especial a todos aqueles amigos e veciños dos que aprendín o que non se ensinaba na escola de Muimenta, e cos que disfrutei de tantas e tantas cousas. Unha apreta moi especial pra todos, e a miña lembranza pros que xa nos deixaron.

Os rios “grande e pequeno” sempre os coñecimos así entre os veciños, anque teñen nome: O grande é o Arnego e o pequeno o das Abellas.

A Costa, é o monte que abriga ás tres aldeas.

Entevista na Voz de Galicia:
https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deza/lalin/2017/10/11/span-langglxose-iglesias-adica-unha-cantiga-as-suas-tres-aldeas-lalinspan/0003_201710D11C6994.htm

 

O BALNEARIO DA PONTE VILARIÑO

Fermoso documento sobre a inauguración e declive do balneario, no blogue “Aquam Latam” de Manuel Busto Galego.

BALNEARIO DE CALDELAS DE VILARIÑO (AGOLADA): INAUGURACIÓN E DECLIVE

 En 1963 Manuel Galego Iglesias actuou como fotógrafo e como correspondente do Faro de Vigo dándonos conta da inauguración do Balneario de Caldelas de Vilariño, á que asistiran o propietario do mesmo, D. Antonio Vilariño Vázquez, o Xefe Provincial de Sanidade, D. Julio Casal Castro, acompañado dun químico, D.Juan Ugarte Pollano e o médico-director do balneario, D. Enrique Barcala Loureiro. Previamente as instalacións foran bendicidas polo párroco de Vilariño, D. Manuel Diéguez Diéguez.

O edificio que alberga o manancial e o pavillón de duchas e salas lucían recén remozados. Este manancial foi cualificado e recoñecido como auga mineral o 12 de decembro de 1958 pola Dirección General de Minas. No orde terapéutico foron recoñecidas como augas mineromedicinais pola súa condición acratopega, intensamente alcalina, bicarbonatada sódica e sulfurada, rica en fluoruro sódico e en ácido metasilícico, segundo as análises da época.

O edificio posuía varias salas con bañeiras en dependencias alicatadas.
Igualmente había salas de chorros e consultas.

Vista do corredor central do pavillón principal.

 Nestas imaxes vemos ao propietario, o médico e as autoridades provinciais de Sanidade, o día da inauguración.

O balneario funcionou como tal desde 1963 ata os inicios dos anos 70. Descoñecemos as razóns que provocaron o seu peche. Desde entón os edificios foron abandonados e o declive  e deterioración foron sumándose inexorables.
Estado actual do pavillón central.
O balneario está situado na parroquia de Vilariño, moi preto do río Arnego e da actual Ponte Vilariño. O Arnego posúe outras dúas resurxencias  de augas caldas, unha en Ferreiroa na zona de Paizás e outra preto da Ponte dos Cabalos.
Construción que alberga o manancial, completamente absorbida pola vexetación na actualidade.
O pavillón da fonte presentaba este estado o pasado sábado.

A fonte segue a manar augas caldelas, é dicir mornas, temperaturas que seica oscilan entre os 20 e os 30ºC.

 O pavillón central visto desde a caseta da fonte.

Interior e salas en completo abandono e ruína.

Artículo remitido por Manuel Galego Iglesias a Faro de Vigo o 28-8-1963

Fotos de Xosé Iglesias sacadas no ano 2014

 

A VER QUEN MATA MAIS RAPOSOS!

A VER QUEN MATA MAIS RAPOSOS!

      Nestes días, estase a celebrar un concurso ou campionato nos concellos de Dozón e Rodeiro, para ver quen é o machote que mata mais raposos para divertimento e disfrute duns escopeteiros, que no único que pensan é en presumir despois na taberna, de quén foi o que matou mais raposos, e contar, como se fosen á guerra, como os mataron. A cousa é moi sinxela… meten vinte cáns nun toxal para que levanten o raposo, e esperan corenta escopeteiros darredor. O que teña a sorte de que saia polo carreiro onde está posto, é o heroe. E xa está. Non hai nada mais que contar, anque eles despois fan unha película do asunto, e ata apartan as mesas da taberna pra espallarse mellor nas explicacións.

      Lembro de cativo, que o raposo era un animal odiado polas xentes das aldeas polo mal que facía, anque tampouco era moito. O mais, pois papar un par de galiñas de cando en vez, xa que  como un animal carnívoro que é, mantense de carne, o mesmo ca o home, que papamos canto animal se nos pon por diante, e non por iso andan a tiros con nós.

       O probrema é que daquelas, un par de galiñas, era o bocado de tres ou catro días nunha casa das nosas aldeas, e por eso se lle quería tan mal. Anque fose calquera outro animal o que as matara, a culpa, sempre era pro raposo.

      Cando algún paisano mataba ún despois de facer o mal no día anterior, paseabao polas casas da aldea ensinandoo colgado dun pau, para que de paso, lle desen un “aguinaldo” polo feito… uns ovos, un anaco de touciño, de xamón, uns chourizos, etc.

      Pero como ben di Bob Dylan, os tempos cambian, e alá polos anos oitenta, as galiñas xa estaban pechas nos galiñeiros, e non andaban soltas pola eira endiante, nin esjarabellando polos carreiros e congostras das aldeas. O raposo, apenas facia mal. Mantíñanse nos vertedoiros de lixo, a onde ian dar as entranas de animais sacrificados nos matadeiros xunto cos restos de comida nas casas.

      Pero tiña un problema. Un enorme problema…  a súa pel!!!

      A pel do raposo, era ouro para algunhas “señoras” que iban a misa presumindo de abrigo de pel. Lembro saídas de misa, na basílica de Santa María en Pontevedra, onde parecía que o que saía pola porta para fora ao remate da misa, en vez de mulleres, era unha manda de raposos, lóntregas, visóns, etc.

      Por aqueles tempos, andaban os compradores mercándoas polas aldeas e nas feiras de Lalín, e se non hai quen me diga que estou trabucado, cada pel, chegouse a pagar arredor das 5.000 Pts. Todo un diñeiral en aquela época.

      E chegamos aos tempos actuais e nos que non me vou espallar moito sobre a cousa, porque non val a pena. Agora, mátase o raposo porque si, “porque me peta e quero e dame a gana” que diría Celso Emilio.

      É terceiromundista que se fagan concursos e campionatos coa súa morte. Amosamos ser mais matarifes ca iles, xa que iles fano por necesidade e nós por divertimento.

      Hoxe non dan nada pola súa pel nin serven para comer.  Matarán dúas ou tres ducias de raposos neste concurso vergoñento, e os animais xunto coa súa pel, rematarán abandoados en calquera lado ou nun contenedor de lixo.  Bueno, si… valeu para algo a súa morte, para que o seu matarife, presuma da fazaña pola noite na taberna ante os que queiran escoitalo, e terá o “título autonómico” no seu currículo, certificado pola conselleira de Medio Rural, Ángeles Vázquez.

      MATAR PARA NADA, OU MATAR POR MATAR!

http://www.farodevigo.es/portada-deza-tabeiros-montes/2018/01/12/dozon-acogera-campeonato-gallego-caza/1818306.html